Upał w pracy może być nie tylko uciążliwy, ale także niebezpieczny dla zdrowia. Wysoka temperatura wpływa na koncentrację, wydolność organizmu i samopoczucie pracowników. W skrajnych przypadkach może prowadzić do odwodnienia, zasłabnięcia lub udaru cieplnego. Czy w takiej sytuacji pracownik może skorzystać z urlopu z powodu siły wyższej? Sprawdzamy, kiedy przysługuje zwolnienie od pracy, jakie obowiązki ma pracodawca podczas upałów i czy sama wysoka temperatura wystarczy, aby opuścić stanowisko pracy.
Upał w pracy a prawa pracownika
Wysokie temperatury w miejscu pracy nakładają na pracodawcę konkretne obowiązki z zakresu bezpieczeństwa i higieny pracy. Pracodawca powinien tak organizować pracę, aby nie narażać pracowników na utratę zdrowia. Dotyczy to zarówno pracy w biurze, hali produkcyjnej czy magazynie, jak i pracy wykonywanej na zewnątrz.
Przepisy nie wskazują jednej maksymalnej temperatury, po której przekroczeniu każdy pracownik może automatycznie odmówić wykonywania obowiązków. Nie oznacza to jednak, że pracodawca może ignorować upał. Jeżeli warunki pracy stają się uciążliwe albo niebezpieczne, powinien podjąć działania organizacyjne, które ograniczą ryzyko dla pracowników.
W praktyce może to oznaczać m.in. zapewnienie napojów, dodatkowych przerw, wentylacji lub klimatyzacji, miejsc odpoczynku, przesunięcie najcięższych prac na godziny poranne albo ograniczenie pracy w pełnym słońcu.
Kiedy pracodawca musi zapewnić wodę podczas upałów?
Jednym z podstawowych obowiązków pracodawcy w czasie wysokich temperatur jest zapewnienie pracownikom napojów. Obowiązek ten powstaje, gdy temperatura:
- przekracza 28°C na stanowiskach pracy w pomieszczeniach,
- przekracza 25°C przy pracy wykonywanej na otwartej przestrzeni.
Napoje powinny być dostępne przez cały czas wykonywania pracy i w ilości odpowiadającej potrzebom pracowników. Pracodawca nie może zastąpić tego obowiązku ekwiwalentem pieniężnym. Oznacza to, że zamiast wypłacić dodatek, musi faktycznie zapewnić wodę lub inne odpowiednie napoje.
Czy z powodu upału można wziąć urlop z powodu siły wyższej?
Urlop z powodu siły wyższej, a precyzyjniej zwolnienie od pracy z powodu działania siły wyższej, to szczególne uprawnienie pracownika przewidziane w Kodeksie pracy. Przysługuje ono w pilnych sprawach rodzinnych spowodowanych chorobą lub wypadkiem, jeżeli niezbędna jest natychmiastowa obecność pracownika.
W 2026 roku pracownik może skorzystać z tego zwolnienia w wymiarze:
- 2 dni albo
- 16 godzin
w ciągu roku kalendarzowego.
Za czas zwolnienia pracownik zachowuje prawo do połowy wynagrodzenia.
Sama wysoka temperatura w miejscu pracy co do zasady nie jest automatycznie podstawą do skorzystania z urlopu z powodu siły wyższej. Przepisy wiążą to uprawnienie z nagłą, pilną sprawą rodzinną spowodowaną chorobą lub wypadkiem, wymagającą natychmiastowej obecności pracownika.
Upał a siła wyższa. Kiedy zwolnienie może być uzasadnione?
W praktyce upał może pośrednio doprowadzić do sytuacji, w której pracownik będzie mógł skorzystać ze zwolnienia z powodu siły wyższej. Kluczowe znaczenie ma jednak nie sama temperatura, lecz nagłe zdarzenie rodzinne.
Przykładowo, zwolnienie z powodu siły wyższej może być uzasadnione, gdy:
- dziecko pracownika zasłabnie z powodu upału i trzeba je pilnie odebrać ze szkoły, przedszkola lub kolonii,
- starszy rodzic pracownika dozna pogorszenia stanu zdrowia w czasie fali upałów i wymaga natychmiastowej pomocy,
- członek rodziny trafi do lekarza lub szpitala w związku z przegrzaniem organizmu,
- dojdzie do nagłego wypadku lub choroby osoby bliskiej, a obecność pracownika jest konieczna od razu.
W takich przypadkach powodem skorzystania ze zwolnienia nie jest sam upał w pracy, lecz pilna sprawa rodzinna spowodowana chorobą lub wypadkiem.
Inaczej należy ocenić sytuację, w której pracownik chce opuścić miejsce pracy wyłącznie dlatego, że temperatura w biurze, magazynie czy na budowie jest bardzo wysoka. Wtedy właściwą ścieżką nie jest urlop z powodu siły wyższej, ale reakcja pracodawcy w zakresie BHP.
Czy pracownik może przerwać pracę z powodu upału?
Pracownik nie powinien samowolnie opuszczać stanowiska pracy wyłącznie z powodu wysokiej temperatury. Jeżeli jednak warunki pracy stwarzają bezpośrednie zagrożenie dla zdrowia lub życia, pracownik ma prawo powstrzymać się od wykonywania pracy, zawiadamiając o tym przełożonego.
W praktyce taka sytuacja może dotyczyć np. pracy w pełnym słońcu bez dostępu do wody, wykonywania ciężkiej pracy fizycznej w skrajnych temperaturach, braku możliwości odpoczynku albo objawów przegrzania organizmu.
Do objawów, których nie należy lekceważyć, należą m.in.:
- zawroty głowy,
- nudności,
- osłabienie,
- silne pragnienie,
- ból głowy,
- przyspieszone tętno,
- dezorientacja,
- skurcze mięśni,
- omdlenie.
W razie wystąpienia takich symptomów pracownik powinien przerwać pracę, przejść w chłodniejsze miejsce, uzupełnić płyny i poinformować przełożonego. Jeżeli objawy są nasilone albo nie ustępują, konieczne może być wezwanie pomocy medycznej.
Czy pracodawca musi skrócić czas pracy w upały?
Przepisy nie przewidują automatycznego skrócenia czasu pracy po przekroczeniu określonej temperatury. Pracodawca może jednak zdecydować o skróceniu dnia pracy, dodatkowych przerwach albo zmianie godzin wykonywania obowiązków.
W czasie upałów pracodawca może wprowadzić m.in.:
- wcześniejsze rozpoczynanie pracy,
- dodatkowe przerwy,
- rotację pracowników,
- pracę zdalną, jeżeli charakter obowiązków na to pozwala,
- ograniczenie pracy w pełnym słońcu,
- przesunięcie najcięższych zadań na godziny poranne,
- skrócenie dnia pracy.
Jeżeli to pracodawca podejmuje decyzję o skróceniu czasu pracy z powodu upału, pracownik nie powinien ponosić z tego tytułu negatywnych konsekwencji finansowych. Takie działanie wynika z obowiązku zapewnienia bezpiecznych i higienicznych warunków pracy.
Urlop na żądanie czy siła wyższa podczas upałów?
Pracownicy często zastanawiają się, czy w czasie fali upałów lepiej skorzystać z urlopu na żądanie, czy ze zwolnienia z powodu siły wyższej. Są to jednak dwa różne uprawnienia.
Urlop na żądanie jest częścią urlopu wypoczynkowego i przysługuje w wymiarze 4 dni w roku. Pracownik może z niego skorzystać w nagłej sytuacji, ale jest to nadal urlop wypoczynkowy.
Zwolnienie z powodu siły wyższej przysługuje natomiast w wymiarze 2 dni albo 16 godzin rocznie i dotyczy pilnych spraw rodzinnych spowodowanych chorobą lub wypadkiem, gdy konieczna jest natychmiastowa obecność pracownika. Za ten czas pracownik otrzymuje 50 proc. wynagrodzenia.
Jeżeli pracownik chce zostać w domu z powodu złego samopoczucia wywołanego upałem, powinien rozważyć kontakt z lekarzem. Jeżeli problem dotyczy warunków w miejscu pracy, powinien zgłosić sprawę pracodawcy, przełożonemu, służbie BHP albo Państwowej Inspekcji Pracy.
Jak złożyć wniosek o zwolnienie z powodu siły wyższej?
Wniosek o zwolnienie z powodu siły wyższej należy złożyć najpóźniej w dniu korzystania z tego zwolnienia. Przepisy nie wymagają szczególnej formy, dlatego w praktyce może to być wniosek pisemny, elektroniczny, a w nagłej sytuacji również zgłoszenie telefoniczne, jeżeli takie zasady obowiązują u danego pracodawcy.
Pracownik powinien wskazać, że korzysta ze zwolnienia z powodu działania siły wyższej oraz określić, czy wykorzystuje je w dniach, czy w godzinach. Wybór sposobu wykorzystania tego uprawnienia następuje przy pierwszym wniosku w danym roku kalendarzowym.
Pracodawca jest zobowiązany udzielić takiego zwolnienia, jeżeli pracownik zgłosi wniosek najpóźniej w dniu korzystania ze zwolnienia.
Upał w pracy nie oznacza automatycznie prawa do urlopu z powodu siły wyższej. To zwolnienie przysługuje w pilnych sprawach rodzinnych spowodowanych chorobą lub wypadkiem, gdy niezbędna jest natychmiastowa obecność pracownika.
Jeżeli jednak wysokie temperatury powodują zagrożenie dla zdrowia pracowników, pracodawca ma obowiązek odpowiednio reagować. Powinien zapewnić napoje, monitorować warunki pracy, ograniczać nadmierny wysiłek fizyczny, organizować przerwy i chronić osoby szczególnie narażone na skutki upału.
Dla pracownika kluczowe jest rozróżnienie dwóch sytuacji. Jeżeli problemem jest nagła sprawa rodzinna związana z chorobą lub wypadkiem, można rozważyć zwolnienie z powodu siły wyższej. Jeżeli problemem są niebezpieczne warunki w miejscu pracy, należy zgłosić je pracodawcy i domagać się zapewnienia bezpiecznych warunków pracy.