Krajowa Administracja Skarbowa dysponuje jednym z najdotkliwszych instrumentów w całym arsenale fiskusa – możliwością natychmiastowego zablokowania rachunku bankowego przedsiębiorcy. Instrument ten, wdrożony pierwotnie w celu walki z karuzelami VAT, z roku na rok stosowany jest coraz szerzej. Dane Ministerstwa Finansów wskazują na systematyczny wzrost liczby blokowanych rachunków – i coraz częstsze przypadki, w których są one niezasadne.
STIR jako źródło blokady rachunku
System Teleinformatyczny Izby Rozliczeniowej (STIR) przetwarza dane z ponad 600 banków i SKOK-ów, obejmując miliony rachunków rozliczeniowych. Na podstawie algorytmów analizy ryzyka system przypisuje poszczególnym podmiotom wskaźnik ryzyka, który może zainicjować decyzję o blokadzie. Podstawą prawną są art. 119zv – 119zzj Ordynacji podatkowej – uprawnienie przysługuje Szefowi KAS oraz wybranym Naczelnikom Urzędów Celno-Skarbowych (Warszawa, Wrocław, Łódź, Poznań, Białystok). Blokadą mogą zostać objęte rachunki rozliczeniowe, rachunki VAT i lokaty terminowe – bez uprzedzenia przedsiębiorcy.
Rosnąca skala stosowania blokad
Dane Ministerstwa Finansów dokumentują dynamiczny, nieprzerwany wzrost stosowania tego narzędzia. W 2018 r. (od 30 kwietnia) objęto nim zaledwie 41 rachunków 23 podmiotów. W 2019 r. było to już 566 rachunków i 120 podmiotów (69,7 mln zł), w 2020 r. ponad 1 000 kont 196 podmiotów (96,2 mln zł), zaś w pierwszej połowie 2021 r. liczba podmiotów objętych blokadami wzrosła o ponad 80% rok do roku. W 2023 r. łączna wartość zablokowanych środków sięgnęła 88,5 mln zł, a liczba podmiotów wzrosła o ponad 17% r/r. Od momentu uruchomienia STIR liczba zablokowanych firm wzrosła ośmio- do dziesięciokrotnie. Eksperci podatkowi zwracają uwagę, że blokady dotyczą średnio jedynie ok. 25% szacowanych uszczupleń, co wskazuje na istotną nieproporcjonalność stosowanego środka.
Jak przebiega blokada rachunku?
Blokada następuje bez uprzedniego powiadomienia. Przez pierwsze 72 godziny przedsiębiorca nie może realizować żadnych płatności, nie zna podstaw blokady ani szczegółów wskazania przez algorytm. Jeżeli organ uzna, że zachodzą przesłanki do dalszego zabezpieczenia, wydaje postanowienie o przedłużeniu blokady – na czas do 3 miesięcy. Statystyki MF nie wskazują, by Szef KAS chociaż raz odstąpił od przedłużenia po upływie 72 godzin.
Środki zaskarżenia bez realnej ochrony czasowej
Formalnie przedsiębiorcy przysługuje kilka środków zaskarżenia: zażalenie do Szefa KAS, skarga do WSA, skarga kasacyjna do NSA oraz wniosek o zwolnienie blokady (art. 119zw o.p.). W praktyce żaden z tych instrumentów nie daje realnej ochrony w czasie trwania blokady. Zażalenie rozpatruje ten sam organ, który wydał postanowienie – i nie zostało dotąd uwzględnione w żadnej sprawie. WSA rozpatruje skargi średnio po kilku tygodniach do kilku miesięcy, a blokada często wygasa, zanim sąd wyda orzeczenie, co skutkuje umorzeniem postępowania z powodu bezprzedmiotowości. NSA – ponad dwa lata oczekiwania. Nawet wniosek o zwolnienie środków w celu zapłaty podatku nie był dotąd uwzględniany.
Gdy algorytm nie odróżnia dobrej wiary od oszustwa
Algorytm STIR nie rozróżnia między inicjatorem oszustwa a przedsiębiorcą działającym w dobrej wierze, który nabył towar lub usługę od nieuczciwego kontrahenta. Branże szczególnie narażone to m.in. e-handel, transport, wyroby tekstylne, paliwa oraz usługi kurierskie. Rzecznik Małych i Średnich Przedsiębiorców wielokrotnie wskazywał, że KAS korzysta z narzędzia „na wyrost‟ – w sytuacjach, gdy podejrzenie oszustwa nie jest dostatecznie uprawdopodobnione. Zasada proporcjonalności z art. 31 ust. 3 Konstytucji RP i art. 7 k.p.a. wymaga, by środek był adekwatny do celu. Blokada wielomilionowego rachunku w oparciu o ogólnikowy wynik algorytmu może tę zasadę naruszać. W orzecznictwie WSA można ponadto odnaleźć wymogi co do konkretności uzasadnienia postanowienia o przedłużeniu blokady – wynik działania algorytmu sam w sobie nie stanowi dowodu na popełnienie przestępstwa skarbowego.
Jak reagować na blokadę rachunku?
Przy blokadzie rachunku liczy się czas. Rekomendowane kroki obejmują:
- Natychmiastowe zebranie pełnej dokumentacji transakcji – faktury, umowy, korespondencja z kontrahentami
- Złożenie wniosku o udostępnienie akt sprawy i szczegółową analizę uzasadnienia postanowienia
Zażalenie na postanowienie o przedłużeniu blokady z precyzyjnymi zarzutami formalnymi i merytorycznymi - Równoległe złożenie skargi do WSA z wnioskiem o wstrzymanie wykonania postanowienia
Ocenę zasadności roszczeń odszkodowawczych wobec Skarbu Państwa na podstawie art. 417 k.c., jeżeli blokada okazała się niezasadna
Szybka reakcja może przesądzić o dalszym działaniu firmy
Lakoniczne zażalenie pozbawione precyzyjnych zarzutów prawnych rzadko przynosi skutek. Blokada rachunku firmowego może sparaliżować funkcjonowanie przedsiębiorstwa w ciągu kilku godzin – prawidłowa reakcja, skonstruowana od pierwszych chwil zdarzenia, może zadecydować o jego dalszym bycie.
Autor: Artur Wiliński, adwokat, kancelaria Graś i Wspólnicy