Podstawowe zasady podatku od towarów i usług

09.04.2013 09:00 (aktualizacja: )

09.04 Podstawowe zasady podatku od towarów i usług

Russell Bedford

Podatek od towarów i usług (dalej: VAT) jest to podatek z grupy podatków obrotowych, obciążający tzw. wartość dodaną w każdej fazie obrotu danym dobrem (towarem lub usługą). Zgodnie z brzmieniem art. 93 Traktatu ustanawiającego Wspólnotę Europejską (TWE), podatek VAT podlega harmonizacji w ramach UE.

Jest to konieczne, ponieważ gdyby nie podjęto działań mających na celu zbliżenia systemów podatkowych państw członkowskich, to m.in. właśnie ten podatek mógłby stać się skutecznym narzędziem utrudniającym swobodny przepływ towarów oraz możliwość swobodnego świadczenia usług w ramach różnych państw Unii Europejskiej. Tak więc zniesienie różnic w systemach fiskalnych państw członkowskich było jednym z podstawowych i niezbędnych warunków prawidłowego funkcjonowania wspólnego rynku europejskiego. Prawodawca unijny mając świadomość konsekwencji pozostawienia status quo w tej kwestii zdecydował się na ustalenie wielu zasad, których muszą przestrzegać państwa członkowskie. Do podstawowych i fundamentalnych zasad rządzących tym podatkiem można zaliczyć:

Zasada neutralności podatku

Zapraszamy na bezpłatne dyżury
podatkowe
. Kolejne konsultacje
już 15 kwietnia.

Zakłada, iż co do zasady podatek VAT powinien być niedostrzegalny ekonomicznie (neutralny) dla przedsiębiorcy, który nie jest ostatecznym konsumentem towaru lub usługi. Oznacza to. że podmiot, który nie „zużywa” danego towaru lub usługi, a jedynie odsprzedaje dalej te dobra, nie powinien ponosić ciężaru ekonomicznego podatku.

Zasada powszechności opodatkowania

Polega na tym, że opodatkowaniu tym podatkiem powinien podlegać możliwie każdy obrót towarem lub usługą, a wszelkie zwolnienia, zarówno podmiotowe i przedmiotowe, powinny być traktowane jako wyjątek od reguły oraz interpretowane zacieśniająco.

Zasada objęcia opodatkowaniem konsumpcji

Jest to zasada związana z zasadą neutralności podatku. Zakłada ona, że podatek VAT powinien stanowić obciążenie dla konsumenta danych dóbr. Należy w tym celu odróżnić osobę prawnie zobowiązaną do zapłacenia podatku np. przedsiębiorcę dostarczającego dobra, oraz konsumenta jako osobę, która faktycznie ponosi ciężar ekonomiczny z tytułu tego podatku. Konsumenci nabywając towary i usługi płacą podatek VAT w cenie tych dóbr i dlatego często jest on dla nich niezauważalny. Na tym polega istota przerzucalności podatku od wartości dodanej. Osoba prawnie zobowiązana do zapłacenia podatku zwiększa swoje przychody o całość lub część podatku należnego, za pomocą cen lub innych kategorii ekonomicznych, na które ma wpływ.

Zasada proporcjonalnej stawki

W podatku VAT stosuje się stawkę która jest proporcjonalna dla określonej kategorii dóbr. Zróżnicowanie stawek jest podyktowane różnymi względami ale zawsze zależy od rodzaju towaru lub usługi. Przykładem jest opodatkowanie niższą stawką żywności lub usług budownictwa, które objęte jest społecznym programem mieszkaniowym. Nie jest zatem możliwe uzależnienie stawki podatku od innych czynników takich jak np. wysokość osiągniętego obrotu.

Zasada niezakłócania konkurencji

Skoro na rynku wspólnotowym powinny panować jednolite zasady dotyczące opodatkowania, to państwa członkowskie muszą mieć pewne ograniczenia co do zakresu stosowania zwolnień dotyczących podatku VAT. Przede wszystkim mogą zdecydować się na zwolnienie zarówno podmiotowe jak i przedmiotowe tylko w przypadkach, w których zezwala im na to prawo unijne. Niedopuszczalna jest zatem dowolność w regulowaniu tych kwestii przez państwa członkowskie, gdyż mogłoby to prowadzić do zachwiania spójności wspólnego systemu VAT w UE. 

Powyższe zasady wynikają z dorobku doktryny prawa unijnego, włączając w to orzecznictwo Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej. Są to nadrzędne zasady, których przestrzeganie ma zagwarantować prawidłowe funkcjonowanie jednolitego rynku europejskiego, a zatem powinny być respektowane przez organy podatkowe państw członkowskich.

Warto zwrócić uwagę na fakt, iż instrumentem mającym zapewnić realizację wymienionych zasad jest prawo podatnika do obniżenia kwoty podatku należnego o podatek naliczony. Jest to podstawowe prawo podatnika wynikające z mechanizmu i konstrukcji podatku VAT. Nie może być zatem traktowanie jako swojego rodzaju przywilej, czy też ulga podatkowa, a ograniczenie tego prawa może nastąpić jedynie w wyjątkowych sytuacjach.

Jeżeli organ podatkowy chciałby zakwestionować prawo podatnika do odliczenia podatku naliczonego, powinien dysponować odpowiednimi dowodami na uzasadnienie swoich działań, ponieważ jest to ingerencja w podstawowe zasady rządzące podatkiem VAT.

Rafał Dąbrowski

Młodszy konsultant podatkowy

Russell Bedford Poland