Pobierz e-pity 2018

Ogólne zasady postępowania podatkowego

08.03.2013 10:00 (aktualizacja: )

Postępowanie podatkowe jest uregulowane w dziale IV ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa (Dz. U. z 2005 r. nr 8, poz. 60, ze zm., dalej: OP). Przepisy art. 120-271 OP szczegółowo opisują m.in. moment wszczęcia, przebieg oraz możliwe zakończenia postępowania podatkowego.

Na szczególną uwagę zasługują ogólne zasady prowadzenia postępowania podatkowego, które zawierają się w art. 120- 129 OP. Istnieją dwie koncepcje dotyczące funkcji jakie mają spełniać ww. zasady:

  1. pierwsza koncepcja zakłada, że zasady ogólne zawierają nadrzędne normy danej regulacji, które muszą być realizowane przez rozwiązania szczegółowe- oznacza to, że wszystkie unormowania szczegółowe muszą być wykładane zgodnie z zasadami ogólnymi,
  2. druga koncepcja zakłada natomiast, że owe zasady ogólne to określenie celów danej regulacji, a więc wszystkie przepisy szczegółowe powinny być wykładane w taki sposób aby te cele osiągnąć.

Zapraszamy na bezpłatne dyżury
podatkowe. Pierwsze konsultacje już
w poniedziałek 11 marca.

Pierwszą zasadą szczególną postępowania podatkowego jest zasada legalizmu. Wprowadza ją art. 120 OP, który brzmi: ”Organy podatkowe działają na podstawie przepisów prawa”. Oznacza to, że organ podatkowy może zachować się w określony sposób tylko w sytuacji gdy istnieje przepis prawa, który mu na to zezwala- dla organu obowiązuje zasada, że to co nie jest wyraźnie dozwolone to jest zabronione.

Drugą z zasad jest wprowadzona w art. 121 OP zasada prowadzenia postępowania podatkowego w sposób budzący zaufanie do organów podatkowych. W paragrafie drugim następuje dodatkowe wzmocnienie tej zasady poprzez zasadę pogłębiania zaufania, która wyraża się tym iż organy podatkowe w toku prowadzonego postępowania obowiązane są udzielać niezbędnych informacji i wyjaśnień o przepisach prawa podatkowego pozostających w związku z przedmiotem tego postępowania. Należy jednak zwrócić uwagę na fakt, iż powyższa zasada jest bardzo precyzyjną konstrukcją mającą zapobiec sytuacji, w której, na podstawie tego przepisu, podatnicy chcieliby zrobić z organów podatkowych „darmowe doradztwo podatkowe”. Przepis bowiem wyraźnie wskazuje, że organy nie są obowiązane udzielać wszystkich informacji o przepisach prawa, a jedynie niezbędnych i pozostających w związku z przedmiotem trwającego postępowania.

Zasada prawdy obiektywnej wyrażona w art. 122 OP wskazuje, że ciężar dowodowy w postępowaniu podatkowym co do zasady spoczywa na organach podatkowych, a nie na stronie postępowania. To organy podatkowe są zobligowane do podejmowania wszelkich niezbędnych działań w celu dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego.

Kolejną bardzo ważną zasadą jest zasada czynnego udziału strony w postępowaniu podatkowym. Oznacza ona, że zgodnie z art. 123 OP organ ma obowiązek zapewnić stronie możliwość udziału w postępowaniu na każdym jego etapie, w każdej instancji. Sądy administracyjne za każdym razem badają czy strona miała możliwość brania udziału w prowadzonym postępowaniu, a naruszenie tej zasady jest sankcjonowane koniecznością wznowienia postępowania jeżeli strona nie z własnej winy nie brała udziału w postępowaniu. Należy przy tym pamiętać, że obowiązkiem organu jest jedynie zapewnienie stronie możliwości uczestniczenia w postępowaniu, a inną kwestią jest czy strona będzie chciała z tej możliwości skorzystać.

Zasada przekonywania wprowadzona do Ordynacji podatkowej artykułem 124 OP nakazuje organom podatkowym, aby te w miarę możliwości wyjaśniły stronie przesłanki jakimi się kierują i doprowadziły do wykonania decyzji dobrowolnie, bez stosowania środków przymusu.

Zasada szybkości postępowania to art. 125 OP, który nakazuje aby organ podatkowy działał w sprawie wnikliwie i szybko przy wykorzystaniu jak najprostszych środków do załatwienia sprawy. Jest to o tyle ważne dla wierzyciela podatkowego, iż jeżeli organ nie zastosuje się do tej zasady i będzie działał zbyt opieszale to może nastąpić przedawnienie zobowiązania podatkowego (lub przedawnienie prawa organu do wydania decyzji) i nie będzie on w stanie doprowadzić do efektywnego sposobu wygaśnięcia zobowiązania podatkowego, którym najczęściej jest zapłata podatku.

Zasada pisemności została sformułowana w art. 126 OP, który określa, iż jeżeli przepisy szczególne nie stanowią inaczej to sprawy podatkowe załatwiane są pisemnie. Daje to gwarancję zarówno stronie jak i organowi podatkowemu co do pewności i trwałości wymieniali postanowień, decyzji i wszelkich czynności mających miejsce w trakcie postępowania podatkowego. Ponadto pozwala to stronie kontrolować, czy wydawane przez organ postanowienia i decyzje zawierają niezbędne elementy określone przepisami prawa.

Zasada dwuinstancyjności postępowania podatkowego, zgodnie z art. 127 OP przede wszystkim jest gwarancją dla strony, iż od decyzji nieostatecznej wydanej przez organ pierwszej instancji służy stronie odwołanie do organu odwoławczego, którym co do zasady jest organ wyższej instancji.

Zasada trwałości decyzji podatkowych zawarta w art. 128 OP jest podkreśleniem, iż decyzje trwałe są ostateczne i co do zasady nie ma od nich odwołania. Podkreślić należy jednak, że trwałość decyzji nie może mieć charakteru bezwzględnego i choć wzruszenie decyzji trwałej może nastąpić jedynie w wyjątkowych sytuacjach to jednak musi być możliwe gdy decyzja taka jest dotknięta wadą, która nie pozwala na pozostawienie jej w obrocie prawnym.

Ostatnią z ogólnych zasad postępowania jest zasada jawności postępowania wyłącznie dla stron. Wprowadzona artykułem 129 OP sprawia, że postępowanie podatkowe ma charakter gabinetowy, a strona może zapoznawać się z aktami w tej części, która jej dotyczy. Norma ta dodatkowo wzmocniona jest regułą działu VII OP odnoszącego się do tajemnicy skarbowej.

Na podstawie niniejszych rozważań należy zauważyć, że powyższe zasady nie są tylko abstrakcyjnymi przepisami lecz wymiernymi konstrukcjami mającymi na celu zapewnienie legalności przebiegu postępowania podatkowego, a także innych czynności organów podatkowych, do których stosuje się przepisy działu IV OP.

Rafał Dąbrowski
Młodszy Konsultant Podatkowy
Russell Bedford Poland Sp. z o.o.