Skip to content

Pieniądze z IKE, IKZE i PPK po śmierci właściciela. Kto dostanie oszczędności i ile zabierze fiskus?

Po śmierci bliskiej osoby można odziedziczyć 50 tys. zł i nie zapłacić ani złotówki podatku. Można też otrzymać dokładnie taką samą kwotę i oddać fiskusowi ponad 7,6 tys. zł. Różnica zależy nie tylko od stopnia pokrewieństwa, ale również od tego, gdzie zmarły trzymał oszczędności. Pieniądze zgromadzone na IKE, IKZE, w PPK i PPE podlegają szczególnym zasadom. Nie są objęte podatkiem od spadków i darowizn, nawet jeśli trafią do osoby spoza rodziny. Przy zwykłym rachunku bankowym sytuacja wygląda inaczej. Co więcej, przy wypłacie pieniędzy z IKZE może pojawić się jeszcze 10-procentowy PIT.

Śmierć właściciela rachunku emerytalnego nie oznacza, że zgromadzone przez niego oszczędności przepadają. Trafiają one do osób wskazanych przez zmarłego albo do jego spadkobierców. Nie zawsze jednak konieczne jest przeprowadzenie postępowania spadkowego, a sposób wypłaty zależy od rodzaju produktu.

Najważniejsza różnica dotyczy podatków. W przypadku IKE IKZE, PPK i PPE ustawodawca przewidział preferencje, z których mogą korzystać nie tylko małżonkowie, dzieci czy rodzice. Ochroną objęto również osoby niespokrewnione ze zmarłym.

Warto jednak pamiętać, że brak podatku od spadków i darowizn nie zawsze oznacza brak podatku dochodowego.

Kto dostanie pieniądze z IKE, IKZE, PPK i PPE po śmierci właściciela?

Właściciel indywidualnego konta emerytalnego (IKE), indywidualnego konta zabezpieczenia emerytalnego (IKZE), a także uczestnik PPK lub PPE może wskazać osoby, które otrzymają zgromadzone środki po jego śmierci.

Nie muszą to być członkowie rodziny. Osobą uprawnioną może zostać partner życiowy, przyjaciel, chrześniak czy inna wskazana osoba.

Można wskazać jedną osobę albo kilka i określić, jaka część oszczędności przypadnie każdej z nich. Dyspozycję można również zmienić, np. po zawarciu małżeństwa, rozwodzie lub narodzinach dziecka.

Jeżeli zmarły nie wskazał osób uprawnionych, środki co do zasady trafiają do spadkobierców, zgodnie z przepisami właściwymi dla danego produktu.

Różnica ma znaczenie praktyczne. Osoba wskazana bezpośrednio w instytucji finansowej zazwyczaj nie musi przedstawiać sądowego postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku ani aktu poświadczenia dziedziczenia. Wypłata odbywa się na podstawie dyspozycji zmarłego i dokumentów wymaganych przez instytucję.

Nieco inaczej wygląda sytuacja spadkobierców. W ich przypadku konieczne może być wcześniejsze potwierdzenie praw do spadku i ustalenie udziałów poszczególnych osób.

PIT, podaterk PIT, gotówka, deklaracja PIT, kalkulator
Fot. Andrzej Rostek / Shutterstock

Pieniądze z IKE, IKZE, PPK i PPE bez podatku od spadków. Nie ma znaczenia pokrewieństwo

Zgodnie z art. 3 ustawy o podatku od spadków i darowizn nabycie w drodze spadku środków zgromadzonych na IKE, IKZE, w PPK i PPE nie podlega temu podatkowi.

To istotna różnica w porównaniu ze zwykłym dziedziczeniem pieniędzy czy nieruchomości.

W przypadku standardowego spadku wysokość podatku zależy m.in. od stopnia pokrewieństwa ze zmarłym. Najbliższa rodzina może korzystać z pełnego zwolnienia, natomiast osoby niespokrewnione rozliczają się według zasad przewidzianych dla III grupy podatkowej.

Przy oszczędnościach emerytalnych te różnice tracą znaczenie.

Jeżeli 100 tys. zł z IKE otrzyma córka zmarłego, nie zapłaci podatku od spadków i darowizn. Jeżeli taką samą kwotę otrzyma wskazany przez zmarłego partner, z którym nie pozostawał w związku małżeńskim, skutek będzie taki sam.

Również osoba obca, która odziedziczy środki z IKE lub IKZE, nie będzie zobowiązana do zapłaty podatku od spadków i darowizn z tytułu ich nabycia.

Trzeba przy tym rozróżnić środki otrzymane w drodze dziedziczenia od wypłaty dokonywanej na rzecz osoby wskazanej bezpośrednio przez właściciela rachunku. W tym drugim przypadku pieniądze co do zasady przekazywane są poza spadkiem, na podstawie przepisów regulujących dany produkt emerytalny.

Czy pieniądze odziedziczone z IKE lub PPK trzeba zgłosić do urzędu skarbowego?

Nie, jeżeli zgłoszenie miałoby dotyczyć wyłącznie środków wyłączonych z opodatkowania na podstawie art. 3 ustawy o podatku od spadków i darowizn.

Oznacza to, że osoba dziedzicząca pieniądze z IKE, IKZE, PPK lub PPE nie musi składać formularza SD-Z2 ani SD-3 tylko z powodu otrzymania tych środków.

Nie obowiązuje jej również sześciomiesięczny termin zgłoszenia nabycia, który ma znaczenie w przypadku zwolnienia z podatku od spadków i darowizn dla najbliższej rodziny.

Inaczej wygląda sytuacja, gdy spadkobierca oprócz oszczędności emerytalnych otrzymuje także mieszkanie, samochód, pieniądze ze zwykłego rachunku bankowego lub inne składniki majątku.

Wtedy należy osobno ocenić obowiązki podatkowe dotyczące pozostałego spadku.

Przykładowo syn, który odziedziczył po ojcu 80 tys. zł na IKE oraz 150 tys. zł na zwykłym rachunku bankowym, nie musi zgłaszać środków z IKE. Natomiast w odniesieniu do pieniędzy bankowych powinien sprawdzić warunki zwolnienia dla najbliższej rodziny, w tym obowiązek złożenia SD-Z2 w ustawowym terminie, jeżeli nie zachodzi wyjątek od tego obowiązku.

50 tys. zł dla partnerki. Na IKE bez podatku, na zwykłym koncie ponad 7,6 tys. zł daniny

Najlepiej widać różnicę na przykładzie.

Pan Marek przez wiele lat odkładał pieniądze. Nie miał żony, ale pozostawał w związku z partnerką, której chciał pozostawić 50 tys. zł.

Jeżeli zgromadził tę kwotę na IKE i wskazał partnerkę jako osobę uprawnioną, po jego śmierci kobieta może otrzymać pieniądze bez podatku od spadków i darowizn oraz bez podatku od zysków kapitałowych.

A co, jeśli 50 tys. zł znajdowało się na zwykłym rachunku bankowym?

Partnerka nie może zostać wskazana w bankowej dyspozycji wkładem na wypadek śmierci, ponieważ Prawo bankowe ogranicza krąg osób uprawnionych do małżonka, wstępnych, zstępnych i rodzeństwa.

Pan Marek mógłby natomiast powołać partnerkę do spadku w testamencie.

W takim przypadku kobieta, jako osoba niespokrewniona ze zmarłym, zostałaby zaliczona do III grupy podatkowej.

Przy założeniu, że otrzymałaby 50 tys. zł i nie nabywała wcześniej innych składników majątku od tej samej osoby, rozliczenie wyglądałoby następująco:

PozycjaKwota
Wartość odziedziczonych pieniędzy50 000 zł
Kwota wolna dla III grupy podatkowej5 733 zł
Nadwyżka ponad kwotę wolną44 267 zł
Podatek od spadku7 620,10 zł
Kwota pozostająca po podatku42 379,90 zł

Oznacza to, że przy tej samej wartości oszczędności różnica w podatku wynosi ponad 7,6 tys. zł.

W przypadku IKE partnerka mogłaby otrzymać pełne 50 tys. zł, natomiast przy zwykłym spadku bankowym pozostałoby jej po opodatkowaniu około 42,4 tys. zł.

Oczywiście przykład nie uwzględnia innych możliwych składników spadku, długów spadkowych ani wcześniejszych nabyć od tej samej osoby, które mogą wpływać na ostateczne rozliczenie.

IKE bez podatku Belki, ale po IKZE fiskus może pobrać 10 proc. PIT

Zwolnienie z podatku od spadków i darowizn nie oznacza, że wszystkie produkty emerytalne są jednakowo traktowane w podatku dochodowym.

Najważniejsza różnica dotyczy IKZE.

W przypadku IKE wypłata środków po śmierci oszczędzającego na rzecz osoby uprawnionej jest zwolniona z podatku od dochodów kapitałowych, potocznie nazywanego podatkiem Belki.

Podobnie preferencyjne zasady przewidziano dla pieniędzy po zmarłym uczestniku PPK oraz PPE.

Przy IKZE mechanizm jest inny. Środki zgromadzone na tym koncie pozwalały oszczędzającemu korzystać z ulg podatkowych w okresie dokonywania wpłat. Dlatego ustawodawca przewidział opodatkowanie ich wypłaty.

Jeżeli osoba uprawniona zdecyduje się otrzymać pieniądze z IKZE zmarłego, instytucja finansowa pobierze 10-procentowy zryczałtowany podatek dochodowy.

Przy 50 tys. zł oznacza to 5 tys. zł podatku i wypłatę 45 tys. zł.

Można jednak uniknąć opodatkowania w momencie przejęcia oszczędności, wybierając wypłatę transferową na własne IKZE. Sam transfer korzysta ze zwolnienia z PIT. Podatek pojawi się dopiero w związku z późniejszą wypłatą, na zasadach właściwych dla IKZE.

Nie oznacza to więc definitywnego zwolnienia pieniędzy z opodatkowania, lecz przesunięcie momentu rozliczenia podatku.

Jak opodatkowana jest wypłata pieniędzy po zmarłym z IKE, IKZE, PPK i PPE?

ProduktPodatek od spadków i darowiznPIT przy wypłacie po śmierci
IKENieBrak podatku od zysków kapitałowych
IKZENie10% przy wypłacie; transfer na własne IKZE bez bieżącego PIT
PPKNieCo do zasady brak PIT przy wypłacie osobom uprawnionym
PPENieWypłata po śmierci uczestnika objęta zwolnieniem z PIT

Z punktu widzenia osoby, która ma otrzymać oszczędności po zmarłym, warto zatem sprawdzić nie tylko wysokość zgromadzonej kwoty, ale także rodzaj rachunku i dostępne możliwości wypłaty.

W przypadku IKZE wybór pomiędzy wypłatą pieniędzy a transferem na własne konto może mieć bezpośredni wpływ na wysokość podatku.

Po śmierci uczestnika PPK połowa oszczędności może trafić do małżonka

W PPK obowiązuje szczególna zasada dotycząca małżeńskiej wspólności majątkowej.

Jeżeli uczestnik PPK pozostawał w związku małżeńskim, a zgromadzone na rachunku środki stanowiły część majątku wspólnego, połowa tych środków przysługuje żyjącemu małżonkowi.

Nie jest to dziedziczenie, lecz rozliczenie majątku wspólnego małżonków.

Przykładowo mężczyzna miał na rachunku PPK 80 tys. zł. Wszystkie środki należały do majątku wspólnego z żoną.

Po jego śmierci 40 tys. zł przypadnie małżonce z tytułu jej udziału w majątku wspólnym. Pozostałe 40 tys. zł zostanie przekazane osobom wskazanym przez zmarłego albo jego spadkobiercom.

Małżonek może zdecydować o wypłacie przysługującej mu części w formie pieniężnej albo o przekazaniu jej na odpowiedni rachunek emerytalny.

Jeżeli natomiast małżonkowie pozostawali w ustroju rozdzielności majątkowej, nie ma podstaw do automatycznego przekazania połowy środków współmałżonkowi z tytułu wspólności majątkowej.

Podział pieniędzy zależy wtedy od tego, do kogo należały zgromadzone środki, oraz od wskazania osób uprawnionych i zasad dziedziczenia.

Jak odebrać pieniądze zmarłego z IKE, IKZE, PPK lub PPE?

Pierwszym krokiem jest ustalenie, w której instytucji finansowej zmarły posiadał oszczędności.

Nie zawsze jest to proste. IKE i IKZE mogą być prowadzone przez bank, dom maklerski, fundusz inwestycyjny lub zakład ubezpieczeń. PPK i PPE są natomiast związane z programami organizowanymi przez pracodawców.

Warto przejrzeć dokumenty finansowe zmarłego, korespondencję z instytucjami oraz informacje otrzymywane od pracodawcy.

Osoba uprawniona powinna następnie skontaktować się z instytucją prowadzącą rachunek.

Zazwyczaj konieczne będzie przedstawienie aktu zgonu, dokumentu tożsamości oraz wniosku o wypłatę pieniędzy albo dokonanie transferu.

Jeżeli środki mają zostać przekazane spadkobiercom, a nie osobie wskazanej bezpośrednio przez zmarłego, instytucja może wymagać prawomocnego postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku lub zarejestrowanego aktu poświadczenia dziedziczenia.

Przy kilku spadkobiercach mogą być potrzebne także dokumenty potwierdzające podział należnych środków.

W przypadku PPK przepisy przewidują co do zasady trzymiesięczny termin realizacji wypłaty transferowej lub zwrotu po przedstawieniu wymaganych dokumentów.

Nie oznacza to jednak, że pieniądze zostaną automatycznie wypłacone w ciągu trzech miesięcy od śmierci uczestnika. Termin zależy od złożenia kompletnego wniosku i dokumentacji.

A co z pieniędzmi zgromadzonymi w OFE i na subkoncie ZUS?

Również środki zgromadzone w OFE oraz kwoty zewidencjonowane na subkoncie ZUS podlegają szczególnym zasadom przekazywania po śmierci ubezpieczonego.

W odniesieniu do tych środków ustawodawca przewidział wyłączenie z podatku od spadków i darowizn.

Nie oznacza to jednak, że wszystkie pieniądze zostaną wypłacone według identycznych zasad jak w przypadku IKE czy PPK.

Podział i wypłata zależą od regulacji dotyczących systemu emerytalnego, sytuacji rodzinnej zmarłego oraz rodzaju zgromadzonych środków.

Dlatego w przypadku osoby, która przez lata pracowała i odprowadzała składki emerytalne, warto sprawdzić również możliwość uzyskania środków z subkonta ZUS lub OFE.

Jeden dokument może zdecydować, kto dostanie oszczędności po śmierci

Osoby odkładające pieniądze na emeryturę często skupiają się na wysokości wpłat, wynikach inwestycyjnych i podatkowych korzyściach. Rzadziej sprawdzają, kto otrzyma zgromadzony kapitał po ich śmierci.

Tymczasem wskazanie osoby uprawnionej może znacznie uprościć przekazanie pieniędzy i ograniczyć formalności spadkowe.

Jest to szczególnie ważne dla osób pozostających w związkach nieformalnych. Partner lub partnerka nie dziedziczą z ustawy, a przy zwykłym spadku są zaliczani do III grupy podatkowej.

W przypadku IKE IKZE, PPK czy PPE wskazana osoba może natomiast otrzymać środki na zasadach właściwych dla tych produktów, bez podatku od spadków i darowizn.

Warto więc sprawdzić, czy w instytucji finansowej złożono odpowiednią dyspozycję i czy jest ona aktualna. Po rozwodzie, zawarciu nowego związku czy narodzinach dziecka wcześniejsze wskazanie może już nie odpowiadać rzeczywistej woli oszczędzającego.

Najważniejsze jest to, że te same 50 tys. zł po zmarłym mogą oznaczać zupełnie inne rozliczenie podatkowe. Na IKE wskazana osoba może otrzymać pełną kwotę bez podatku. Na IKZE wypłata może zostać pomniejszona o 10 proc. PIT. Z kolei przy zwykłym spadku bankowym osoba spoza rodziny może zapłacić ponad 7,6 tys. zł podatku od spadków i darowizn.

Dlatego przy planowaniu oszczędności warto myśleć nie tylko o tym, ile pieniędzy uda się zgromadzić, ale również o tym, ile z nich rzeczywiście trafi do bliskich.

Podstawa prawna: art. 3 pkt 4–7, art. 4a i art. 15 ustawy z 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn; ustawa z 20 kwietnia 2004 r. o indywidualnych kontach emerytalnych oraz indywidualnych kontach zabezpieczenia emerytalnego; ustawa z 4 października 2018 r. o pracowniczych planach kapitałowych; ustawa z 20 kwietnia 2004 r. o pracowniczych programach emerytalnych; art. 21 i art. 30 ustawy z 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych; art. 56 ustawy z 29 sierpnia 1997 r. – Prawo bankowe.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *