Osoba z niepełnosprawnością przebywająca w prywatnym domu opieki może otrzymać świadczenie wspierające, jeżeli pobyt finansuje samodzielnie lub z pomocą rodziny. Sąd Apelacyjny w Krakowie oddalił apelację ZUS i uznał, że kluczowe znaczenie ma źródło finansowania opieki, a nie sam fakt zamieszkania w placówce całodobowej. Wyrok może mieć istotne znaczenie dla wielu rodzin, którym ZUS odmówił wypłaty świadczenia.
ZUS odmówił świadczenia z powodu pobytu w placówce
Sprawa dotyczyła osoby z niepełnosprawnością mieszkającej w prywatnym domu opieki. Pobyt w placówce był w całości finansowany ze środków własnych mieszkańca oraz jego rodziny.
Zakład Ubezpieczeń Społecznych odmówił jednak przyznania świadczenia wspierającego. Powołał się na art. 5 ustawy z 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym, zgodnie z którym świadczenie nie przysługuje między innymi osobie umieszczonej w placówce zapewniającej całodobową opiekę.
ZUS uznał, że już sam pobyt w prywatnym domu opieki wystarcza do wyłączenia prawa do świadczenia.
Sądy nie podzieliły tego stanowiska.
Sąd: prywatna opieka nie oznacza podwójnego finansowania
Sąd Okręgowy w Kielcach zmienił decyzję ZUS i przyznał zainteresowanej osobie prawo do świadczenia wspierającego.
ZUS wniósł apelację, jednak Sąd Apelacyjny w Krakowie ją oddalił. Tym samym korzystne dla mieszkańca placówki rozstrzygnięcie stało się prawomocne. O wydaniu orzeczenia poinformowały w sierpniu 2026 r. media prawnicze zajmujące się świadczeniami społecznymi.
Najważniejsze znaczenie miało ustalenie, że pobyt w domu opieki był finansowany prywatnie. Mieszkaniec nie korzystał z opieki opłacanej ze środków publicznych, dlatego nie dochodziło do podwójnego finansowania tych samych potrzeb przez państwo.
W ocenie sądu wyłączenie prawa do świadczenia nie powinno być automatycznie stosowane wobec osób, które samodzielnie opłacają pobyt w placówce komercyjnej.
„Umieszczenie” to nie to samo co dobrowolny pobyt
Istotna okazała się również treść samego przepisu.
Ustawa posługuje się określeniem osoby „umieszczonej” w placówce, a nie każdej osoby, która w takiej placówce przebywa. Zdaniem sądu pojęcie „umieszczenia” może wskazywać na skierowanie lub objęcie instytucjonalną formą pomocy, a nie na dobrowolne zawarcie prywatnej umowy z komercyjnym domem opieki.
To rozróżnienie ma znaczenie, ponieważ prywatny dom opieki działa na podstawie umowy zawartej z mieszkańcem lub jego rodziną. Pobyt nie musi wynikać z decyzji administracyjnej ani ze skierowania przez organ pomocy społecznej.
Sąd uznał więc, że nie każda placówka całodobowa powinna być traktowana w taki sam sposób.
Jaki jest cel świadczenia wspierającego?
Świadczenie wspierające zostało wprowadzone 1 stycznia 2024 r. Jego celem jest częściowe pokrycie wydatków związanych z zaspokajaniem szczególnych potrzeb życiowych dorosłej osoby z niepełnosprawnością. Świadczenie wypłaca ZUS, a prawo do niego zależy od liczby punktów ustalających poziom potrzeby wsparcia. Od 2026 r. mogą je otrzymać osoby, które uzyskały od 70 do 100 punktów.
Wysokość świadczenia zależy od ustalonego poziomu potrzeby wsparcia i wynosi od 40 do 220 proc. renty socjalnej. Nie obowiązuje przy tym kryterium dochodowe.
Sąd zwrócił uwagę, że świadczenie ma pozostawać do dyspozycji osoby z niepełnosprawnością. Beneficjent powinien mieć możliwość samodzielnego decydowania, na co przeznaczy pieniądze.
Jednym z takich wydatków może być właśnie opłata za pobyt w wybranym prywatnym domu opieki.
Kiedy świadczenie wspierające nie przysługuje?
Zgodnie z art. 5 ustawy świadczenie wspierające nie przysługuje osobie umieszczonej między innymi w:
- domu pomocy społecznej,
- rodzinnym domu pomocy,
- zakładzie opiekuńczo-leczniczym,
- zakładzie pielęgnacyjno-opiekuńczym,
- placówce zapewniającej całodobową opiekę osobom z niepełnosprawnościami, przewlekle chorym lub osobom starszym,
- zakładzie karnym, areszcie śledczym, zakładzie poprawczym lub schronisku dla nieletnich.
ZUS interpretował ten katalog szeroko. W praktyce zdarzały się odmowy także wobec mieszkańców prywatnych placówek, mimo że koszt pobytu nie był finansowany przez państwo ani samorząd.
Prawomocne orzeczenie Sądu Apelacyjnego w Krakowie pokazuje jednak, że sam pobyt w placówce całodobowej nie musi automatycznie pozbawiać prawa do świadczenia.
Liczy się, kto płaci za pobyt
Z rozstrzygnięcia wynika, że przy ocenie prawa do świadczenia trzeba badać rzeczywisty charakter pobytu.
Znaczenie może mieć przede wszystkim to:
- czy pobyt wynika z prywatnej umowy,
- czy mieszkaniec sam wybrał placówkę,
- czy koszty ponosi osoba z niepełnosprawnością lub jej rodzina,
- czy opieka jest finansowana ze środków publicznych,
- czy przyznanie świadczenia prowadziłoby do podwójnego finansowania tych samych potrzeb.
Jeżeli placówka jest w pełni odpłatna, a pobyt nie jest finansowany z systemu pomocy społecznej, argument ZUS o niedopuszczalnym kumulowaniu pomocy publicznej może okazać się nietrafny.
Co wyrok oznacza dla mieszkańców prywatnych domów opieki?
Orzeczenie może mieć znaczenie dla osób, którym ZUS odmówił świadczenia wyłącznie z powodu zamieszkania w prywatnym domu seniora lub innej komercyjnej placówce całodobowej.
Nie oznacza to jednak, że ZUS automatycznie zmieni wszystkie wcześniejsze decyzje.
Wyrok:
- zapadł w indywidualnej sprawie,
- wiąże strony konkretnego postępowania,
- nie zmienia bezpośrednio treści ustawy,
- nie jest uchwałą Sądu Najwyższego,
- może jednak stanowić istotny argument w podobnych postępowaniach.
Osoba, która otrzymała odmowę, może odwołać się od decyzji ZUS do sądu ubezpieczeń społecznych. W odwołaniu warto szczegółowo wykazać, że pobyt ma charakter komercyjny i nie jest finansowany ze środków publicznych.
Jakie dokumenty mogą mieć znaczenie?
W podobnej sprawie pomocne mogą być przede wszystkim:
- umowa zawarta z prywatną placówką,
- potwierdzenia przelewów i opłat za pobyt,
- faktury wystawiane przez dom opieki,
- oświadczenie o źródłach finansowania pobytu,
- dokument potwierdzający brak skierowania przez ośrodek pomocy społecznej,
- decyzja ustalająca poziom potrzeby wsparcia,
- decyzja ZUS odmawiająca świadczenia.
Najważniejsze jest wykazanie, że osoba z niepełnosprawnością nie korzysta z pobytu finansowanego przez państwo lub samorząd.
Problem dotyczy wielu rodzin
Wątpliwości związane z wyłączeniem mieszkańców placówek całodobowych były wcześniej sygnalizowane Rzecznikowi Praw Obywatelskich oraz Ministerstwu Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej.
RPO wskazywał, że przepisy ustawy o świadczeniu wspierającym wymagają przeglądu i zmian. Rada Ministrów przyjęła w październiku 2025 r. przegląd ustawy wraz z rekomendacjami, a w 2026 r. resort nadal pracował nad zmianami dotyczącymi ustalania prawa do świadczenia.
Na razie jednak przepis wyłączający mieszkańców określonych placówek nadal obowiązuje. Dlatego w wielu przypadkach konieczne może być zakwestionowanie odmownej decyzji ZUS przed sądem.
Świadczenie wspierające w prywatnej placówce jest możliwe do uzyskania przez jej mieszkańca
Pobyt w prywatnym domu opieki nie musi automatycznie pozbawiać prawa do świadczenia wspierającego.
Sąd Apelacyjny w Krakowie uznał, że istotne jest to, czy opieka jest finansowana ze środków publicznych, czy też mieszkaniec lub jego rodzina pokrywają całość kosztów.
Jeżeli pobyt ma charakter komercyjny i nie dochodzi do podwójnego finansowania, odmowa ZUS może być nieprawidłowa.
Wyrok nie zmienia przepisów dla wszystkich, ale daje osobom w podobnej sytuacji ważny argument w odwołaniu od decyzji ZUS.