W zakładach pracy, gdzie pracownicy są narażeni na szczególnie uciążliwe warunki, jednym z podstawowych obowiązków pracodawcy jest zapewnienie posiłków profilaktycznych. Te posiłki, znane również jako regeneracyjne, mają na celu uzupełnienie wydatku energetycznego pracownika, a tym samym wspieranie jego zdrowia i efektywności w pracy.
Podstawy prawne dotyczące posiłków regeneracyjnych
Zgodnie z art. 232 Kodeksu pracy, pracodawca ma obowiązek dostarczyć nieodpłatnie odpowiednie posiłki i napoje pracownikom pracującym w warunkach szczególnie uciążliwych. Zasady dotyczące rodzaju posiłków oraz ich wydawania określa rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 28 maja 1996 r., zmienione później w czerwcu 2019 roku. Przepisy te precyzują, w jakich sytuacjach posiłki te są wymagane oraz jakie warunki muszą spełniać, aby zapewnić pracownikom optymalną ochronę zdrowia.
Źródło: shutterstock / Sach336699
Warunki przyznawania posiłków profilaktycznych
Posiłki profilaktyczne przysługują pracownikom wykonującym pracę w trudnych warunkach, które wymagają dużego wysiłku fizycznego lub narażają ich na niekorzystne warunki środowiskowe. Przykłady takich sytuacji to:
- Prace fizyczne, gdzie efektywny wydatek energetyczny wynosi powyżej 2000 kcal (8375 kJ) dla mężczyzn i 1100 kcal (4605 kJ) dla kobiet.
- Prace wykonywane w pomieszczeniach, w których temperatura wynosi poniżej 10°C lub wskaźnik obciążenia termicznego (WBGT) przekracza 25°C.
- Prace na otwartej przestrzeni w okresie zimowym (1 listopada – 31 marca).
- Prace pod ziemią oraz związane z usuwaniem skutków klęsk żywiołowych lub innych zdarzeń losowych.
Nie istnieje jednoznaczna procedura, która określa, jak dokonać pomiaru wydatku energetycznego. Pracodawca może dokonać takiej oceny we współpracy ze specjalistami ds. BHP, a w razie potrzeby zlecić badania firmie zewnętrznej.
Wymogi dotyczące składu posiłków profilaktycznych
Posiłki profilaktyczne powinny mieć wartość kaloryczną na poziomie około 1000 kcal, co zapewnia odpowiednią ilość energii, niezbędną do regeneracji sił po intensywnym wysiłku. Optymalny skład posiłku obejmuje 50-55% węglowodanów, 30-35% tłuszczów oraz 15% białka. Choć przepisy nie precyzują dokładnego rodzaju tłuszczów, kluczowe jest to, aby posiłek był gorący i wartościowy. Posiłki muszą być wydawane w trakcie regulaminowych przerw, najlepiej po 3-4 godzinach pracy, co ma na celu bieżące wyrównanie strat energetycznych pracownika.
Formy zapewnienia posiłków
Zapewnienie posiłków profilaktycznych może odbywać się na kilka różnych sposobów. W zależności od możliwości organizacyjnych pracodawca może:
- Zorganizować posiłki w punktach gastronomicznych, z którymi współpracuje.
- Dostarczyć produkty spożywcze, które pracownik może samodzielnie przygotować.
- Wydawać bony, talony lub kupony, które umożliwiają otrzymanie posiłków w określonych punktach.
Bez względu na formę dostarczania, pracodawca musi również zapewnić odpowiednie warunki higieniczne do przygotowywania i spożywania posiłków.
Brak możliwości wypłaty ekwiwalentu pieniężnego
Jednym z kluczowych elementów przepisów dotyczących posiłków profilaktycznych jest zakaz zastępowania ich ekwiwalentem pieniężnym. Celem posiłków regeneracyjnych jest rzeczywiste wsparcie zdrowia pracownika poprzez dostarczenie odpowiednich składników odżywczych. Ekwiwalent pieniężny nie zapewnia takiej pewności i może być przeznaczony na inne cele, co nie spełniałoby wymogów profilaktycznych.
Zwolnienie z oskładkowania i podatku
Wartość posiłków profilaktycznych oraz bonów, talonów czy kuponów, które uprawniają do otrzymania tych posiłków, jest zwolniona z oskładkowania na ubezpieczenia społeczne na podstawie rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej. Ponadto zgodnie z art. 21 ust. 1 pkt 11 ustawy o PIT, świadczenia te są również zwolnione z podatku dochodowego, jeśli ich przyznanie odbywa się na podstawie przepisów o bezpieczeństwie i higienie pracy. Zwolnienie z podatku obejmuje tylko te bony i talony, które są wyłącznie przeznaczone na posiłki i napoje – nie mogą być wymieniane na inne produkty, takie jak alkohol czy papierosy.
Zapewnienie posiłków profilaktycznych to obowiązek pracodawcy, który wynika z konieczności dbania o zdrowie i bezpieczeństwo pracowników narażonych na szczególnie trudne warunki pracy. Posiłki te muszą być dostarczane w odpowiedniej formie, czasie i zgodnie z wymogami przepisów, aby pracownik mógł w pełni zregenerować siły i pracować w bezpiecznych warunkach. Pracodawca, przestrzegając przepisów dotyczących dostarczania posiłków oraz napojów, nie tylko spełnia wymagania prawne, ale również inwestuje w zdrowie i efektywność swoich pracowników.
Autor: Artur Dzięgielewski, Head of HR SmartLunch
