Fundacja rodzinna miała służyć sukcesji i ochronie rodzinnego majątku, ale coraz częściej pojawia się także w transakcjach sprzedaży biznesu. To właśnie w takich przypadkach rośnie ryzyko zastosowania klauzuli GAAR. Szczególnie niebezpieczne może być wniesienie udziałów lub akcji do fundacji tuż przed ich sprzedażą, zwłaszcza gdy środki szybko trafiają następnie do fundatora lub beneficjentów.
Fundacja rodzinna a ryzyko podatkowe
Wprowadzenie do polskiego porządku prawnego instytucji fundacji rodzinnej miało na celu
stymulowanie wielopokoleniowej sukcesji oraz zatrzymanie kapitału w kraju. Preferencyjne
zasady opodatkowania, polegające na podmiotowym zwolnieniu z podatku dochodowego od
osób prawnych na etapie gromadzenia i pomnażania majątku oraz odroczeniu
opodatkowania do momentu wypłaty świadczeń na rzecz beneficjentów, uczyniły z fundacji
atrakcyjne narzędzie strukturyzacji majątkowej. Jednakże powszechność wykorzystywania
fundacji w procesach transakcyjnych M&A zwróciła uwagę Szefa Krajowej Administracji
Skarbowej.
Kluczowym zagadnieniem interpretacyjnym stała się relacja pomiędzy ustawowym prawem
podatnika do wyboru optymalnej ścieżki prawnej a zakazem nadużycia prawa. W ocenie
organu skarbowego wprowadzenie udziałów lub akcji spółki kapitałowej do fundacji rodzinnej
bezpośrednio przed ich zbyciem na rzecz inwestora zewnętrznego ma niejednokrotnie
charakter sztucznej konstrukcji, której dominującym celem jest uniknięcie zapłaty podatku
dochodowego od osób fizycznych po stronie wspólnika.
Stanowisko Rady do Spraw Przeciwdziałania Unikaniu Opodatkowania
W uchwale nr 3/2025 Rada do Spraw Przeciwdziałania Unikaniu Opodatkowania dokonała
dogłębnej i wieloaspektowej analizy dopuszczalności zastosowania klauzuli GAAR
określonej w artykule 119a Ordynacji podatkowej do zespołu czynności obejmujących
utworzenie fundacji, darowiznę akcji i ich niezwłoczną sprzedaż inwestorowi.
Uznano, że zastosowanie klauzuli GAAR jest zasadne wyłącznie w odniesieniu do tej części
kwot ze sprzedaży akcji, która została niezwłocznie wytransferowana z fundacji do
beneficjenta bez podjęcia realnych działań inwestycyjnych. W pozostałym zakresie,
dotyczącym środków zatrzymanych w fundacji i przeznaczonych na jej cele statutowe, brak
było podstaw do stwierdzenia abuzywności.
Kluczowym elementem argumentacji Rady było precyzyjne wyznaczenie tak zwanej
czynności odpowiedniej. We wniosku o wydanie opinii Szef KAS stwierdził, że czynnością
odpowiednią powinna być sprzedaż akcji bezpośrednio przez osobę fizyczną, a następnie
przekazanie uzyskanych środków po opodatkowaniu do fundacji rodzinnej. Rada słusznie
jednak zauważyła, że przyjęcie takiej hipotezy prowadziłoby do podwójnego opodatkowania
tego samego kapitału, co naruszałoby zasadę proporcjonalności oraz test rozsądnego
działania.
Rozsądnie działający darczyńca, chcąc wyposażyć inny podmiot w majątek, przekazuje sam
składnik majątkowy, unikając zbędnych kosztów transakcyjnych i obciążeń podatkowych.
Sprzeczność z ustawą
Badanie przesłanki sprzeczności korzyści podatkowej z celem przepisu ustawy wymaga
odniesienia się do istoty reżimu opodatkowania fundacji rodzinnej. Zwolnienie z podatku CIT
przewidziane w artykule 6 ust. 1 pkt 25 ustawy o CIT ma służyć gromadzeniu majątku,
zarządzaniu nim w interesie beneficjentów oraz realizowaniu celów sukcesyjnych. Nie jest
ono jednak absolutne. Jeżeli wniesienie akcji do fundacji następuje w trakcie
zaawansowanych negocjacji z inwestorem, a po dokonaniu transakcji znaczna część
uzyskanej ceny zostaje wypłacona fundatorowi lub beneficjentom, fundacja pełni jedynie rolę
podmiotu pośredniczącego. W takim przypadku odroczenie opodatkowania oraz
zastosowanie niższej stawki podatkowej staje się sprzeczne z celem ustawowego
zwolnienia. Fundacja przestaje bowiem realizować funkcję akumulacji kapitału, stając się
jedynie instrumentalnym wehikułem przepływowym służącym do obniżenia zobowiązania
podatkowego.
Inaczej kształtuje się ocena sytuacji, gdy uzyskane ze sprzedaży środki pozostają w
strukturze fundacji rodzinnej i są reinwestowane w inne aktywa, na przykład papiery
wartościowe, nieruchomości czy instrumenty finansowe. Wówczas cel w postaci
pomnażania majątku rodzinnego i budowy trwałego funduszu sukcesyjnego jest w pełni
realizowany. Sam fakt szybkiej sprzedaży akcji po utworzeniu fundacji nie przesądza o
sztuczności, o ile aktywa nie opuszczają bez uzasadnienia struktury fundacyjnej.
Test sztuczności oraz dominujący cel gospodarczy
Ocena sztuczności sposobu działania w kontekście artykułu 119c Ordynacji podatkowej
następuje poprzez pryzmat kryterium podmiotu działającego rozsądnie. W przypadku
fundacji rodzinnych interpretacja ta napotyka szczególne wyzwania, gdyż cele powołania
fundacji mają często charakter niematerialny, osobisty lub rodzinny, wymykający się czysto
policzalnym miernikom ekonomicznym.
Uchwała Rady PUO podkreśla, że zbieżność czasowa pomiędzy wejściem w życie
przepisów o fundacji rodzinnej a finalizacją transakcji M&A nie może sama w sobie tworzyć
domniemania sztuczności. Skorzystanie przez podatnika z nowo wprowadzonego przez
ustawodawcę instrumentu prawnego w pierwszym możliwym momencie jest zachowaniem
racjonalnym. Jeżeli proces poszukiwania inwestora trwał od wielu lat, a uchwalenie ustawy o
fundacji rodzinnej zbiegło się w czasie z zamknięciem transakcji, wybór nowej formy prawnej
nie świadczy o abuzywności.
Dla obrony struktury kluczowe jest jednak przedstawienie spójnej argumentacji
ekonomicznej i osobistej. Do celów uzasadniających wybór fundacji należą w szczególności
ochrona majątku przed rozdrobnieniem sukcesyjnym, zapewnienie utrzymania członków
rodziny w długim horyzoncie czasowym, wyeliminowanie ryzyka osobistej odpowiedzialności
wspólnika z tytułu oświadczeń i zapewnień złożonych w umowie sprzedaży akcji oraz
budowa profesjonalnego nadzoru nad majątkiem rodzinnym.
O czym należy pamiętać?
Opinia Rady ds. Przeciwdziałania Unikaniu Opodatkowania prowadzi do sformułowania kilku
kluczowych rekomendacji praktycznych dla osób planujących wniesienie aktywów
transakcyjnych do fundacji rodzinnej. Po pierwsze, kluczowe znaczenie ma sekwencja
zdarzeń oraz odpowiednie udokumentowanie motywacji fundatora na długo przed
sfinalizowaniem transakcji z inwestorem. Im wcześniejszy etap rozmów, na którym
następuje wniesienie akcji do fundacji, tym mniejsze ryzyko uznania fundacji za podmiot
sztucznie zaangażowany.
Po drugie, statuty fundacji oraz uchwały organów powinny w sposób jasny i precyzyjny
określać długofalową strategię inwestycyjną oraz zasady sukcesji. Wykazanie realnego
planu reinwestowania środków uzyskanych ze sprzedaży aktywów stanowi podstawowy
argument chroniący strukturę przed zakwestionowaniem przez Szefa KAS.
Po trzecie, należy unikać natychmiastowych wypłat znacznych kwot z fundacji na rzecz
beneficjentów tuż po otrzymaniu ceny od inwestora. Wszelkie dystrybucje powinny wynikać
z faktycznych, uzasadnionych potrzeb beneficjentów określonych w statucie i mieścić się w
racjonalnych granicach polityki płynnościowej fundacji.
Stosowanie klauzuli GAAR wobec fundacji rodzinnej wymaga nieustannego balansowania
pomiędzy pewnością prawa a ochroną interesu publicznego. Choć fundacja rodzinna
pozostaje niezwykle skutecznym i w pełni legalnym narzędziem zarządzania majątkiem, jej
wykorzystanie w transakcjach sprzedaży biznesu wymaga dogłębnej analizy ryzyka
podatkowego i starannego przygotowania dowodowego.
Autor: Rafał Knap, radca prawny, kancelaria Graś i Wspólnicy